Chuyện kể rằng có đôi trai gái người Mông trước cách mạng thương nhau mà không đến được với nhau. Nhờ có cách mạng mà người phụ nữ Mông được giải phóng, được tự do đi hội. Cô gái Mông ấy đã gặp lại bạn tình trong ngày Tết Độc lập. Và từ ấy, năm nào họ cũng hẹn gặp nhau vào ngày Tết Độc lập trong nô nức của lòng người và tiếng khèn Mông rất mực tình tứ. Rồi đến một ngày, cô gái Mông năm nào cũng đã trở thành bà cụ già tóc bạc.Bà cặm cụi thức thâu đêm khâu cho người yêu của mình một chiếc áo mới. Bà cụ ấy vẫn đến hội, để vui, để gặp mặt chuyện trò và để trao tận tay người tình thuỷ chung  chiếc áo được dệt, được khâu bằng chứa chan sợi tình và niềm hạnh phúc. Bà đến nơi hẹn cũ, đợi từ ngày tới đêm. Bà đợi hoài, đợi mãi, đợi cho đến khi nắm cơm dẻo mang theo cũng đã khô săn lại. Rồi ngày hội cũng đã vãn người mà không hề thấy bóng người yêu cũ.  Ngày họi cuối cùng sắp qua mới có một cô gái Mông đến tìm bà. Cô trao cho bà chiếc vòng bạc và xin lỗi bà vì người yêu của bà sẽ không thể gặp bà vào ngày hội được nữa.Trước khi nhắm mắt, ông tha thiết dặn con, dặn cháu mang chiếc vòng đến trao tận tay bà và mời bà đến thăm gia đình ông. Từ đó người Mông quan niệm ngày Tết Độc lập là ngày đoàn tụ, sum họp và người Mông đi hội náo nức lắm.

Nụ cười ngày hội - Ảnh: Vũ Nguyên

Vẳng bên tai tôi, tiếng khèn Mông dìu dặt, tha thiết. Và tôi quyết định dành những ngày nghỉ dịp mùng 2 tháng 9 để đến với ngày hội náo nức và nên thơ ấy.

Từ khắp các nẻo đường đổ về thị trấn  Mộc Châu, Sơn La là dòng người nô nức kéo nhau đến hội. Người Mông trong huyện, trong tỉnh, người Mông ở khắp vùng núi phía Bắc. Người Thái, người Dao, người Mường, người Kinh, cả du khách nước bạn Lào cũng cùng đến dự hội. Sặc sỡ sắc áo, rộn rã tiếng cười.  Ai ai cũng rạng rỡ, tươi tắn trong bộ trang phục đẹp nhất. Chàng trai Mông đầu quấn khăn, cổ đeo vòng bạc. Những cô gái Mông xúng xính áo váy, tay cầm đàn môi, rung rinh nhạc ngựa xuống thị trấn thi tài.

Ngả đường nào cũng rộn vang tiếng khèn, tiếng hát. Người Mông đến hội không chỉ để vui chơi. Họ mang đến ngày hội cả những sản phẩm nông nghiệp để mua bán, trao đổi phương thức canh tác

Ngày hội kéo dài từ 29 tháng 8 cho đến ngày mùng 2 tháng 9 với các chương trình khác nhau,diễn ra liên tục suốt từ sáng đến tối ( thi đấu các môn thể thao và các trò chơi dân gian như bắn nỏ, ném pao, tung còn, kéo co,g iã dánh dày,  rồng ấp trứng, đẩy gậy, đánh tu lu, trưng bày, giới thiệu văn hoá ẩm thực…Ngoài các hoạt động kể trên,chúng ta có thể tham gia hội hang Dơi, hội Rừng thông, hội trại văn hoá, hội chợ thương mại…

Đến ngày Tết Độc lập của người Mông, tuỳ vào cảm nhận cá nhân mà bạn thích thú với từng hoạt động kéo dài kín sáu ngày Tết. Từ lúc bắt đầu cho tới khi kết thúc, chỗ nào và ở đâu, bạn cũng sẽ gặp những nụ cười. Những nụ cười tự nhiên, chân thành sẽ xua đi nỗi mệt nhọc đường xá. Rồi bên chảo thắng cố nghi ngút khói là những gương mặt rạng rỡ, vui vẻ bạn sẽ cảm nhận thật rõ ràng tình cảm đoàn kết, gắn bó keo sơn giữa những con người.Bạn sẽ thấy gọi ngày Tết Độc lập của người Mông là “ngày hội đoàn viên quả thật có ý nghĩa.

Trao đổi nông sản ở chợ - Ảnh: Vũ Nguyên

Thắng cố là một món ăn mang tính đặc trưng của người Mông và một số dân tộc thiểu số vùng núi cao Tây Bắc, Việt Bắc. Nó được chế biến từ nội tạng trâu bò tươi (lòng, gan, phổi, dạ dày, tiết), thịt da, xương đuôi... Tất cả được nấu chín hổ lốn trong chảo gang to (hoặc nồi nhôm to), có nêm thêm hồi, thảo quả và một vài gia vị khác ...

Thắng-cố chỉ được nấu khi gia đình, cộng đồng làng bản có việc như lễ tết, đám xá phải mổ thịt trâu bò, mời chung mọi người. Còn ở chợ, thắng-cố được bày bán ở một góc riêng biệt, và chỉ ngày chợ phiên mới có...

Thắng-cố không những là món ăn đặc trưng, còn khá ngon  và bổ dưỡng với hết thảy những ai biết thưởng thức nó... Vì thế, nó chẳng rẻ chút nào !...

Nếu ai có dịp đến đây, thật khó có thể làm ngơ trước chảo thắng - cố nghi ngút khói thơm ...

Người Mông quan niệm hai cái bánh giày tròn tượng trưng cho mặt trăng, mặt trời - là nguồn gốc sinh ra con người và muôn loài trên Trái đất. Vì thế trong những ngày Tết của họ không thể thiếu món bánh này.

Bánh giày được làm rất công phu, nguyên liệu chính là gạo nếp nương thơm. Gạo đãi sạch đun đồ từ hai đến ba giờ sao cho thật dẻo. Sau đó mang ra máng gỗ và dùng chày gỗ để giã. Từ bốn đến sáu chàng trai khoẻ mạnh thay nhau vào giã. Càng về cuối thì càng phải giã đều và mạnh lên để bánh thật nhuyễn. Bánh giã xong được chuyển ra mẹt đã láng lòng trắng trứng gà, cho khỏi dính. Những chiếc bánh dày trắng nõn được bày trên mặt lá chuối xanh. Vẻ đẹp giản dị, an toàn của chúng khiến bạn thật khó cưỡng lại ý muốn được thưởng thức. Bạn cho chiếc bánh lên miệng, cắn một miếng, mùi nếp nương thơm một cách đặc biệt lan toả trong khoang miệng, cộng thêm cả mùi hương tự nhiên của lá chuối dính vào. Bánh giày Mông có mùi vị thật đặc biệt. Bạn cũng có thể mua về làm quà cho người thân dưới xuôi vì bánh giày của người Mông để được hàng chục ngày mà không bị mốc. Khi ăn, dùng dao xắn thành từng miếng đem rán trong chảo mỡ. Bánh nở phồng, thơm ngon.

Ngoài những bản sắc vốn có của ngày Tết Độc lập xưa, người Mông giờ đây cũng có nhiều hoạt động khác. Hội chợ thương mại diễn ra trong tất cả các ngày tại tiểu khu 8 thị trấn Mộc Câu. Họ đến để mua nhiều thứ về làm quà cho người thân hoặc làm kỷ niệm. Một số tập tục xưa cũng được thay đổi như tục cướp vợ của người Mông trước kia, nay là dịp để các chàng trai, cô gái làm quen và tỏ tình.Nhìn những khuôn mặt chàng trai, cô gái rất mực bẽn lẽn,rất mực tình tứ trong chợ tình,tâm hồn tôi cũng ngân lên những giai điệu tha thiết.

Ngày Tết Độc lập có ý nghĩa vô cùng to lớn trong đời sống cộng đồng người Mông.Cuộc sống của đồng bào nơi đây dù vẫn còn hết sức khó khăn nhưng không vì thế mà họ mất đi niềm tin vào Đảng,vào chính quyền. Tổ chức vui Tết Độc lập, háo hức đổ v ề ngày hội đoàn viên, ấy là một cách để người Mông bày tỏ niềm tin ấy. Có đi, có đến, có gặp gỡ, hoà mình và cảm nhận, bạn sẽ thấy tôi lựa chọn điểm đến cho dịp nghỉ mùng 2 tháng 9 không chỉ hợp lí mà hết sức có ý nghĩa.

Nguyên Vũ