|
Tuy vậy, những học giả sống trong thời kỳ của Homer tin rằng, những thiên anh hùng ca này cũng ghi chép lại một cái gì đó xảy ra trong thế kỷ thứ VIII trước Công nguyên, điều đó có nghĩa là những câu chuyện về Achilles và Odysseus có thể đã được truyền khẩu từ thế hệ này sang thế hệ khác trong hơn một nửa thiên niên kỷ trước khi họ có thể ghi lại bằng chữ những gì họ nghe được, và sau này những câu chuyện truyền miệng này đã bị thay đổi rất nhiều trong nền văn hóa của người Hy Lạp. Sự thật về cuộc chiến và những con người đã từng tham gia trong cuộc chiến đó có thể đã bị mất mát hoặc đã bị bóp méo, do nó đã được truyền khẩu qua nhiều thế kỷ. Các học giả cũng đồng ý với ý kiến cho rằng nền văn hóa tương đối giản đơn và nghèo nàn mà Homer đã miêu tả quả thực là một ngoại lệ đáng chú ý so với những vương quốc phát triển khá phức tạp và giàu có của người Hy Lạp trong thời kỳ Hậu Đồ đồng khi cuộc chiến đó diễn ra.
 |
|
Achilles và Odysseus huyền thoại - Nguồn ảnh: Internet
|
Nhưng thậm chí nếu những thiên anh hùng ca này đã cho ra đời những câu chuyện lịch sử không tốt đẹp về Hy Lạp vào những năm 1200 trước Công nguyên – do những thay đổi về tên tuổi, ngày tháng và những chi tiết chính trị chính xác – thì các học giả ngày càng đồng tình với ý kiến cho rằng những thiên anh hùng ca này đem đến cho độc giả một cái nhìn chính xác về nền văn hóa Hy Lạp vào khoảng thời gian những tác phẩm này được sáng tác và được ghi chép lại. Moses Finley, người tin rằng những thiên anh hùng ca này chẳng nói lên điều gì về lịch sử của cuộc chiến thành Trojan, cũng phải tin rằng những tác phẩm đó cũng là những chỉ dẫn về nền văn hóa của thời đại Homer sinh sống. Và bằng việc chuyển từ cách nhìn nhận dưới góc độ nhân chủng học sang những mâu thuẫn và xung đột mà Homer đã viết trong tác phẩm của mình, bây giờ chúng ta đã ngày càng có hiểu biết nhiều hơn về nền văn hóa Hy Lạp cổ đại.
Việc tái hiện lại thế giới tiền sử thông qua các tác phẩm văn chương là một trào lưu đang rất phổ biến hiện nay nhưng đó cũng là một công việc hết sức phức tạp. Tuy nhiên, hầu hết tất cả các học giả đều tán thành với một số những khía cạnh của cuộc sống trong thời đại của Homeric. Homer đã vẽ nên một bức tranh rất rõ nét về thái độ, lý tưởng, phong tục, hành vi của người Hy Lạp và một số những khía cạnh khác nữa của thời đại đó phù hợp với những ghi nhận khảo cổ học về thế kỷ thứ VIII, và cả hai vấn đề đó cùng căn cứ trên cơ sở những hiểu biết nhân chủng học về xã hội ở cùng giai đoạn phát triển với sự phát triển của văn hóa. Ví dụ như, chúng ta có thể tin tưởng rằng cách tổ chức chính trị của người Hy Lạp rất lỏng lẻo nhưng không hề hỗn loạn – có thể, hệ thống đó được tổ chức đến mức độ có thủ lĩnh đứng đầu, chứ chưa đạt đến trình độ của một vương quốc hay một thành phố. Trong các thiên anh hùng ca, chúng ta có thể thấy rõ những hoạt động của một nền kinh tế nông nghiệp; chúng ta cũng có thể thấy họ nuôi những loài động vật gì, trồng trọt những loại cây trồng gì, và cách họ pha chế rượu như thế nào, thờ cúng thần linh, đối xử với nô lệ và những người đàn bà của họ như thế nào. Chúng ta có thể nói rằng xã hội của họ giống như một thế giới của chiến tranh, với rất nhiều xung đột trong lòng xã hội và giữa các cộng đồng với nhau.
Trên thực tế, kiểu bạo lực như thế này đã mở ra một cánh cửa rất quan trọng đưa độc giả vào thế giới của những câu chuyện ly kì, hấp dẫn về thành Troy, về cuộc chiến thành Trojan. Những hình ảnh bạo lực được khắc họa trong các tác phẩm của Homer phù hợp với những ghi nhận về một xã hội mà khoa học nhân chủng học đã xác định là do nguyên nhân xuất phất từ việc thiếu phụ nữ nghiêm trọng. Khi những người đàn ông trong các tác phẩm của Homer không lấy nhiều vợ, họ bảo vệ và giữ lại những người phụ nữ nô lệ của mình và đối xử với họ như những tài sản riêng và biến họ thành nô lệ tình dục của họ. Những người phụ nữ này chủ yếu bị bắt trong các cuộc đột nhập vào các bộ lạc lân cận, và những cuộc tấn công kiểu như vậy xuất hiện thường xuyên trong các tác phẩm của Homer. Trong các bài thơ, Odysseus được nhắc đến như một người đàn ông có 50 người phụ nữ nô lệ, và cũng chính những người phụ nữ nô lệ này là những người đã sinh ra 62 đứa con của Vua Priam. Đối với tất cả những người phụ nữ nô lệ làm việc đằng sau bóng dáng của một người đàn ông giàu có và ngủ chung giường với ông ta, thì vẫn có một số người đàn ông kém phần may mắn hơn là do không có nổi một người vợ.
 |
|
Odysseus được nhắc đến là người đàn ông có đến 50 người
vợ nô lệ - Nguồn ảnh: Internet
|
Trong những xã hội tiền nhà nước trên toàn thế giới - từ Yanomamo ở thung lũng Amazon đến những bộ lạc ở vùng cao nguyên New Guinea và bộ lạc Inuit ở Bắc cực - sự khan hiếm phụ nữ đa phần chính là nguyên nhân dẫn đến các cuộc tranh đấu giữa những người đàn ông, không phải nguyên nhân trực tiếp lúc nào cũng là vì phụ nữ mà nhiều khi có thể còn là vì để tranh chấp tài sản hay địa vị xã hội. Đây chính xác là những gì chúng ta tìm thấy trong các tác phẩm của Homer. Những người đàn ông trong các tác phẩm của Homer chiến đấu với nhau một cách kịch liệt vì nhiều lý do khác nhau, nhưng những tranh chấp đa phần bắt nguồn từ phụ nữ - ví như những vụ xung đột nổi tiếng vì nàng Helen, hay vì những cô gái nô lệ như Briseis, Chryseis, nàng Penelope vợ của Odysseus và tất cả những người phụ nữ vô danh của những người đàn ông Trojan nổi tiếng. Theo như những gì mà nhà tư vấn cao tuổi Nestor nói về những người Hy Lạp thì: “Sẽ chẳng có bất kỳ người đàn ông nào vội vàng chạy về nhà cho đến khi anh ta đã chiếm được một người vợ của một người đàn ông Trojan nào đó”.
Cuộc chiến tranh giữa người Hy Lạp và Trojan kết thúc bằng trận chiến thành Troy: người ta tàn sát lẫn nhau, những người phụ nữ thì bị bắt bớ làm nô lệ và bị biến thành những phụ nữ mua vui thân xác cho đám đàn ông. Tuy nhiên, những sự kiện như thế này chưa phải là cái gì hiếm hoi và dã man so với một cuộc chiến tranh dài gây ra rất nhiều đau thương, chết chóc – đó là một phần chính của các cuộc chiến. Những kẻ cướp bóc trong các tác phẩm của Homer đều mong muốn khi quay trở lại nhà của mình họ phải mang theo những người vợ nô lệ mới. Achilles là một ví dụ điển hình của mong muốn này, ông được biết đến với câu tuyên bố: “Tôi đã phải trải qua rất nhiều những đêm không ngủ và những trận chiến đẫm máu trên chiến trường, chiến đấu với những người đàn ông khác để giành lấy những người phụ nữ của họ”.
 |
|
Cuộc chiến thành Troy trong phim - Nguồn ảnh: Internet
|
Những nghiên cứu về sử học trong những tác phẩm văn học đôi khi bị phê phán vì đã làm lờ đi, thậm chí còn hạ thấp đi giá trị nghệ thuật, mà chính giá trị này là yếu tố đem người ta đến với văn chương. Nhưng việc hiểu được lịch sử thực sự được phản ánh trong những thiên anh hùng ca của Homer như thế nào lại càng khiến cho chúng ta trân trọng hơn những tác phẩm nghệ thuật của Homer, chứ không hề coi nhẹ chúng. Chúng ta có thể thấy Homer chính là người đi tiên phong trong nghệ thuật lấy phần cốt lõi của sự thật lịch sự, thêm da thêm thịt cho nó bằng những giá trị đuơng đại và những quan tâm nhất định của từng thời đại - nghệ thuật tương tự sau này cũng đã được Virgil sử dụng trong “The Aeneid”, rồi cũng được Shakespeare sử dụng trong các vở kịch lịch sử của mình, và họa sĩ Renaissance cũng đã minh họa kinh thánh và những giá trị cổ điển bằng phương pháp nghệ thuật này.
Và những hiểu biết về xã hội Homer sinh sống đem đến cho chúng ta một cái nhìn mới hơn về ảnh hưởng của thuyết định mệnh và chủ nghĩa bi quan xuyên suốt trong cuốn sử thi “Iliad”, và khá rõ ràng trong sử thi “Odyssey” tuy không sâu sắc bằng trong sử thi “Iliad”. Thậm chí khi một chiến binh đáng sợ nhất hiểu được rằng hòa bình là thứ mà ai cũng mong muốn thì họ lại cảm thấy phải chịu trách nhiệm về những cuộc xung đột liên miên không bao giờ dứt. Như Odysseus nói: “Chúa Zeus đã mang đến cho chúng ta (người Hy Lạp) số phận là phải thay đổi cuộc sống của mình bằng những cuộc chiến tranh đau thương, từ khi chúng ta sinh ra cho đến khi chết đi, tất cả đều phải như vậy”. Tình trạng thiếu phụ nữ cũng phần nào lý giải nhiều hơn về đời sống xã hội mà Homer đã sống bên cạnh những sự bao lực tàn nhẫn. Tình trạng này cũng góp phần che đậy đi phần hiện thực về nguồn gốc sâu xa của thế giới quan đầy bi kịch và bi quan, đền thờ các thần linh bị phá hủy vì những cuộc tranh chấp nhỏ nhặt và việc con người muốn thoát ra khỏi cái thê giới chiến tranh đáng ghét không thể chối bỏ này
Jonathan Gottschall hiện dạy tiếng Anh ở trường ĐẠi học Washington & Jefferson. Ông cũng là tác giả của "Trận chiến thành Troy: tiến hóa, bạo lực và thế giới của Homer”," và hiện tại ông đang viết một cuốn tiểu thuyết về thời đạiu Homer có tên gọi "Odysseus, Câu chuyện có thật."
Jonathan Gottschall
Thu Linh (Vietimes)
Dịch từ tạp chí Boston
|
