|
Âm nhạc
Múa rối nước truyền thống sử dụng loại nhạc khí gõ để đệm nhạc cho các cử chỉ, giữ giai điệu nhịp nhàng, uyển chuyển cho cuộc biểu diễn, và tạo ra không khí hào hứng, sôi nổi cho người xem.
Các nhạc cụ truyền thống chủ yếu là các loại trống (cả to và nhỏ), những cái trống hình trụ, những cái mõ bằng gỗ và bằng tre, chiêng, kèn và đàn lia. Nhiều khi pháo cũng được thêm vào để tạo cho vở rối có những nét đặc trưng riêng của một đoàn rối nào đó, và cũng góp phần tạo nên những âm thanh hay hơn, hòa quyện với các loại nhạc cụ khác làm cho các tiết mục thêm hấp dẫn hơn.
 |
|
Các nghệ sĩ chuẩn bị cho tiết mục - Nguồn ảnh: Internet
|
Mặc dù cũng có một số bài hát xuất hiện trong một vài vở múa rối nước, nhưng hầu hết không có loại âm nhạc đặc trưng riêng của bất kì một tiết mục múa rối nào mà trong các vở rối, giai điệu đóng vai trò chính.
Các nghệ sĩ và các phường hội
Trong xã hội truyền thống Việt Nam không tồn tại cụm từ như “những nghệ sĩ chuyên nghiệp về múa rối nước”. Cụm từ “nghệ sĩ” được sử dụng để chỉ rõ một người trực thiếp tham gia vào những khía cạnh khác nhau của công việc thuộc các thể loại sân khấu và không chỉ rõ riêng một nghề nào, thu nhập như thế nào hay địa vị xã hội ra sao. Trong truyền thống của người Việt Nam, tuổi thường là yếu tố đầu tiên được sử dụng để đánh giá hay cho biết địa vị của một người trong xã hội hay trong một cộng đồng; Anh ta càng lớn tuổi thì anh ta càng được mọi người trong cộng đồng kính trọng. Những kinh nghiệm học hỏi được và những kinh nghiệm được thừa kế chỉ là cách để tích lũy kiến thức để có thể vượt qua những bước thăng trầm ở mỗi giai đoạn khác nhau trong cuộc đời của một người. Hơn nữa, ở nông thôn Việt Nam, một người đàn ông trung tuổi hoặc đứng tuổi giữ vị trí trụ cột trong gia đình, có nghĩa là ông ta được trao quyền hay có quyền sở hữu thực sự đối với ngôi nhà, vườn tược, đất đai tổ tiên để lại cũng như có uy quyền hơn đối với các thành viên khác trong gia đình. Chỉ những người ở địa vị này mới có thể tham gia bàn bạc các công việc lớn trong làng và củng cố các hoạt động trong gia đình họ thông qua nỗ lực của chính bản thân họ, thời gian và nguồn lực gia đình. Ngày nay, có rất nhiều phụ nữ tham gia vào các hoạt động của múa rối nước vì họ thích hợp và có khả năng chịu đựng được việc phải đứng trong hồ nước đục ngầu trong một thời gian dài để điều khiển một cách khéo léo các con rối. Nhưng trong quá khứ, hiếm khi người phụ nữ được phép tham gia vào các hoạt động trong đoàn rối của chính gia đình mình vì nhà nào cũng muốn giữ được nghề, người ta sợ rằng nếu cho những người phụ nữ này tham gia, có thể đến một lúc nào đó, họ sẽ phơi bày ra những bí mật của đoàn múa rối gia đình cho gia đình nhà chồng.
Tất cả các công việc của múa rối nước đều được học qua sự quan sát bằng mắt - nhìn một người nào đó làm mẫu một cách chăm chú rồi bắt chước lại, cứ như thế, sự lặp lại liên tục này sẽ tạo cho người học ngày càng tài giỏi hơn, có kĩ năng khéo léo hơn và thành thạo hơn.
Mặc dù có không ít các nghệ sĩ và thợ thủ công từ bỏ nghệ thuật múa rối nước để đến với một nghề khác, nhưng vẫn có những người rất tận tâm, yêu thích, gắn bó với nghề và thực sự rất xuất sắc trong công việc, như các thợ thủ công Phan Van Huyen, một nghệ nhân làm con rối ở phường hội Rach tỉnh Hà Nam, Tong Quynh, Pho Phien, Ly Muc, Nguyen Xuan Truong và Nguyen Ba Chu thuộc phường hội Nguyen, Pham Viet Vien và Nguyen Van Luyen phường hội Dong ở tỉnh Thái Bình, tất cả các chuyên gia này đều rất khéo léo trong việc phát minh ra các con rối có thể điều khiển bằng tay.
 |
|
Những con rối như thế này được làm ra từ những đôi bàn tay khéo léo
của những người thợ thủ công yêu nghề - Nguồn ảnh: Internet
|
Mỗi phường hội là một đoàn thể với những đặc điểm đặc trưng nghề nghiệp riêng trong mỗi làng. Các hoạt động của nó được vận hành dựa trên những quy tắc được soạn thảo bởi các thành viên trong phường múa rối đó, có thể là bằng hình thức viết ra hoặc truyền lại bằng miệng. Mỗi công việc trong đoàn rối, từ việc làm ra con rối đến việc điều khiển con rối đều có quy trình và luật riêng của nó. Những người làng tụ tập lại với nhau, tự thành lập ra một tổ chức như thế, sau đó chỉ cần báo lại cho chính quyền địa phương biết đến sự tồn tại của nó. Một phường múa rối nước thông thường được thành lập bởi một người vừa có uy tín cao, vừa có tuổi nghề, đặc biệt là có kinh nghiệm với múa rối nước, nhưng người quản lý là người lãnh đạo đứng đầu lại được bầu bởi các thành viên trong phường hội đó. Như vậy, người lập ra phường hội múa rối chưa chắc sẽ là người lãnh đạo của phường hội. Người ta thường lấy một chữ trong tên làng để đặt tên cho mỗi phường hội, ví dụ, phường Rach [1], hay hội Dong [2], hay người ta còn lấy một chữ trong của một thôn – phường Tay Trong [3] và Tay Ngoài [4]. Mỗi năm vào những ngày kỉ niệm ngày mất của những người sáng lập, phường hội đều trao phần thưởng và đáp ứng một số các yêu cầu của các thành viên trong phường hội.
Thành viên nào sẽ được đáp ứng yêu cầu có khi còn phụ thuộc vào số người trong gia đình (con cái, ông bà) tham gia vào đoàn múa rối đó, hoặc phụ thuộc vào sự quyết định của đoàn. Trong dịp này, có người sẽ được nhận những phần thưởng danh dự tượng trưng như một loạt pháo đốt, khay trầu cau hay những miếng lụa đỏ để bày tỏ sự biết ơn vì những công lao mà họ đã đóng góp cho phường hội. Các thành viên khác trong ngày này thường phải ăn mặc tươm tất, mang một chai rượu trắng, một khay trầu không và những quả cau để bày biện chúng lên bàn thờ của người sáng lập. Sau khi làm các thủ tục cúng bái, mọi người phải uống rượu thề [5] và tuyên thệ. Lời tuyên thệ về bản chất là lời hứa giữ bí mật các kinh nghiệm, bí quyết của phường hoặc hội; Nếu tiết lộ những bí mật đó thì sẽ phải trả giá đắt, có phường còn có lời tuyên thệ rất “độc”, nếu bí mật nghề nghiệp bị tiết lộ ra ngoài thì người tiết lộ sẽ phải trả giá bằng cả “mạng sống của người cha và ba người con đẻ kế tiếp”. Thế mới biết họ coi trọng chữ tín và nghề nghiệp truyền thống của mình đến mức nào.
Ngoài việc hoạt động như một tổ chức văn hóa thì mỗi phường múa rối còn là một tổ chức đoàn thể tương thân tương ái, luôn luôn giúp đỡ lẫn nhau. Khi nhà của một thành viên trong đoàn có người ốm, phường hội sẽ quyết định cống hiến một số tiền hoặc đứng ra giải quyết việc ma chay cưới hỏi cho gia đình các thành viên. Những thành viên của một phường hội vì thế mà không chỉ có cơ hội tham gia trực tiếp vào các hoạt động nghề nghiệp như phục vụ trong các dịp hội làng ở nông thôn mà còn tham gia vào các hoạt động giúp đỡ người khác, rèn luyện tính bao dung, vị tha, yêu thương con người. Vì những lý do này, một phường rối có thể có càng nhiều thành viên càng tốt, có đoàn có tới hơn 100 thành viên, tuy nhiên chỉ khoảng 20-25% những người này thành thạo các kĩ thuật hành nghề.
 |
|
Rối làng - Nguồn ảnh: Internet
|
Vai trò của các phường hội sản xuất và điều khiển các con rối nước trước tiên là để tham gia vào các lễ hội truyền thống của làng, sau đó là một tổ chức làm việc vì lợi ích của cả cộng đồng. Vì vậy, các thành viên của một phường hội được quyền liên kết, hợp tác với các phường hội khác để cùng tham gia vào các sự kiện của một làng.
Việc sản xuất hay điều khiển các con rối không phải chỉ là một cách để một người hay một nhóm người kiếm sống. Mọi người quan tâm đến múa rối thường tụ tập lại với nhau lập thành một hội, cùng cống hiến gạo và tiền bạc lập ra một nguồn quỹ dành để hoạt động từ thế hệ này sang thế hệ khác, thỉnh thoảng có những người có tấm lòng nhân hậu dù không phải là thành viên của phường hội nhưng vẫn đóng góp tiền bạc. Nguồn quỹ này còn có thể tăng thêm bằng cách đầu tư vào trồng trọt hay cho ai đó vay với lãi suất thấp. Thông thường thì các phường hội dùng tiền để mua các ao hồ vừa để nuôi cá, vừa để phục vụ công cuộc biểu diễn, và trong một số trường hợp, họ không phải mất các khoản tiền này vì các ngôi chùa và các ngôi đền trợ cấp cho họ một khoản tiền định kỳ hàng năm thì những nguồn quỹ này được sử dụng cho việc chi trả cho công việc làm, sửa chữa các con rối và đồ dùng biểu diễn, chi trả cho những khoản phát sinh trong chương trình biểu diễn, cho các cuộc kỉ niệm của hội như kỉ niệm ngày sinh, ngày mất của người sáng lập hay các thành viên, để mua, xây dựng hay tháo dỡ các phòng họp hay ao hồ.
Cũng như các đoàn thể chuyên nghiệp khác trong xã hội Việt Nam, các phường hội múa rối nước đã được thành lập và nổi lên từ rất sớm. tuy nhiên, nó bị ảnh hưởng bởi cơ cấu xã hội truyền thống Việt Nam khá nhiều. Thói quen giữ bí mật nghề nghiệp giữa phường hội này với phường hội kia đã hạn chế khả năng trao đổi kinh nghiệm giữa các phường hội trong cộng đồng các làng xã. Nhưng cũng chính điều này đã tạo cho mọi người tính tự lập, luôn luôn coi trọng chữ tín, biết vươn lên, có khả năng tự quản lý các phương tiện kĩ thuật và máy móc của mỗi đoàn. Cấu trúc của phường hội cũng được tổ chức cho phù hợp với điều kiện xã hội, phong tục và phong cách sống của mỗi địa phương, do vậy mới có thể giúp đỡ để bảo vệ và phát triển nghệ thuật múa rối nước của Việt Nam dù phải trải qua vô số thay đổi trong cơ cấu xã hội và lịch sử.
----------------------------------------------
[1] Làng Ban Thach, Huyện Nam Ninh, Tỉnh Hà Nam
[2] Làng Đông Các, huyện Dong Hung, tỉnh Thái Bình.
[3] “Trong” có nghĩa là phần trong
[4] “Ngoài” có nghĩa là phần ngoài.
[5] Hỗn hợp rượu trộn với máu được lấy từ cổ một con gà trống.
Nhật Anh (Vietimes) dịch
|
