Đi dạo quanh khu mua sắm Salitun Village ở trung tâm Bắc Kinh bạn sẽ thấy những điều này đã trở thành hiện thực. Những cặp đôi người Trung Quốc trẻ trung nhìn chăm chú vào những chiếc máy tính và xe BMW đời mới nhất. Thiết kế của tòa nhà giống như một bộ sưu tập của những người đoạt giải thiết kế quốc tế gần đây: gian Apple đặt một chiếc hộp thủy tinh tuyệt đẹp, hãng Adidas xếp đầy những mảnh vỡ mầu cam và hoàng thổ, tất cả được sắp xếp quanh một sân băng.
 |
|
Tầng lớp trung lưu mới?
|
Thật tuyệt vời, nhưng đây không phải nơi mua bán điển hình của tầng lớp trung lưu. Có thể tìm thấy một nơi điển hình hơn ở trung tâm Ấn Độ, 5 giờ lái xe từ Hyderabad, ngoại ô Gulbarga ở bang Karnataka. Hàng hóa ở đây được đựng trong những chai nhựa: một gói bim bim, 3 cái kẹo, 2 hạt đậu xanh, 20 gói chè, 3 gói bột giặt, tổng cộng 22 sản phẩm tất cả. Gia đình này cũng kinh doanh trong lĩnh vực sắt vụn và kiếm được 2-4 USD/ngày. Trong vòng 2 giờ, có 2 khách hàng đến, một người mua 1 bó hương và 1 người mua một điếu thuốc lá.
Mặc dù vậy những người bán hàng ở làng và những khách hàng trẻ trung đều đang thay đổi nền kinh tế ở trong nước họ lẫn trên toàn cầu. Surjit Bhalla thừa nhận rằng tầng lớp trung lưu của một đất nước càng lớn lên, kinh tế càng phát triển nhanh hơn: theo tính toán, tỷ lệ tăng trưởng của một quốc gia tăng một nửa mỗi khi tầng lớp trung lưu tăng 10% (vì vậy, nếu tầng lớp trung lưu của một nước chiếm 50% dân số, nước đó sẽ có tốc độ tăng trưởng cao hơn 1% so với nước có tầng lớp trung lưu chỉ chiếm 30%).
Bill Easterly thuộc trường Đại học New York cũng đi đến kết luận tương tự, dù ông định nghĩa tầng lớp trung lưu theo một cách khác. “Những nước có sự đồng nhất về tầng lớp trung lưu có mức thu nhập và tăng trường cao hơn, có sự tĩch lũy về hạ tầng và nhân lực nhiều hơn, chính sách kinh tế tốt hơn, ít biến động chính trị hơn, cơ cấu ngành nghề hiện đại hơn và đô thị hóa hơn”.
Tại sao tầng lớp trung lưu lại khuyến khích sự phát triển? Lời giải thích đơn giản nhất là họ không làm điều đó. Tầng lớp trung lưu và sự tăng trưởng đi cùng nhau bởi vì họ đều là kết quả của một thứ khác: chính sách kinh tế. Về bản chất, chính sách giúp Trung Quốc tăng trưởng nhanh như vậy trong 30 năm qua được quyết định bởi Đặng Tiểu Bình. Ở Ấn Độ cũng tương tự như vậy. Năm 1991, tầng lớp trung lưu phát triển mạnh hơn vì Manmohan Singh, khi đó là bộ trưởng tài chính, đã có những chính sách đột phá.
Những nhà tiêu dùng hào phóng
Những nhà tư bản mới đã tạo ra một thị trường khổng lồ. Năm 2008 lần đầu tiên số lượng ô tô bán ra ở các thị trường mới nổi lớn đã vượt số xe bán ở Mỹ. Năm 2007, số người dùng điện thoại ở Ấn Độ đã vượt ở Mỹ. Từ năm 1994, ngành kinh doanh ở các thị trường mới nổi bao gồm Ấn Độ, Brazil đã tăng 250-700%, ở châu Âu và châu Mỹ tăng gấp đôi.
Sự giầu có ở các thị trường mới nổi giống với tầng lớp trung lưu ở Anh 150 năm trước. Họ muốn đi du lịch, cải thiện dịch vụ y tế, trường tư và cơ sở hạ tầng công tốt hơn. Khoảng 30 triệu trẻ em Trung Quốc học chơi piano. Phù phiếm hơn, Brazil đứng đầu thế giới về các cuộc giải phẫu tiêu mỡ bụng và đứng thứ 4 về số lượng các phòng tập thể dục.
Nhưng như Diana Farrell chỉ ra, sự chuyển đổi thực sự về việc tiêu dùng của tầng lớp trung lưu là những tín hiệu nó gửi tới người tiêu dùng. Yêu cầu của tầng lớp tiêu dùng trung lưu ở các nước đang phát triển khiến cho các nhà đầu tư phải tìm ra loại sản phẩm mới và thay đổi cách thức kinh doanh.
Ví dụ điển hình nhất là Nano, chiếc xe ô tô với giá 2.500 USD do công ty Tata Motors của Ấn Độ sản xuất. Cho đến khi nó ra đời, không ai trong ngành công nghiệp ô tô có thể tin rằng bạn có thể sản xuất ra chiếc ô tô với giá chưa đến 5.000 USD. Bằng cách đơn giản hóa dây chuyền sản xuất và cắt bớt thiết kế, các kỹ sư của Tata đã cố gắng để cắt giảm giá nhiều hơn nữa.
Không ai đảm bảo là Nano sẽ thành công. Chiếc xe này có thể không làm thỏa mãn thị trường, quá rẻ với những người giầu có thể mua những chiếc xe nhỏ truyền thống và quá đắt với tầng lớp trung lưu thường sử dụng xe mô tô. Nhưng nếu chiếc xe này bán chạy, nó sẽ thay đổi thói quen mua xe ô tô trên toàn thế giới. Với giá chỉ bằng 1/5 giá của một chiếc xe rẻ tiền ở phương Tây, một số gia đình Mỹ hoặc châu Âu có thể quyết định mua 2-3 chiếc xe Nano.
 |
|
Chiếc xe Nano trị giá 2.500 USD
|
Giai cấp trung lưu mới ở các nước mới nổi vẫn còn nghèo nhưng họ lại đông đảo, vì vậy đã khuyến khích việc sản xuất ra những thứ rẻ nhưng có thể bán hàng triệu chiếc. Xét về sức mạnh tiêu thụ, họ vẫn còn kém xa những người ở thế giới giầu có. Theo nghiên cứu ở ngân hàng thế giới năm 2007, người giầu (là những người có mức thu nhập trung bình cao hơn mức thu nhập trung bình của người Italy) chiếm 57,5% tổng thu nhập trong năm 2000, và số liệu này có thể tăng lên 69% vào năm 2030. Số phần trăm thu nhập của tầng lớp trung lưu (thu nhập từ 13-50 USD/ngày) ở mức 14% và sẽ tăng không đáng kể cho đến năm 2010. Vì vậy vai trò của tầng lớp trung lưu trong tiêu dùng chỉ là một phần của câu chuyện.
Những nhà đầu tư kiên nhẫn
Để nắm bắt được tầm quan trọng thực sự của tầng lớp trung lưu toàn cầu, Daron Acemoglu thuộc Học viện Massachusetts cho rằng bạn phải nhìn vào lý do tại sao nó đóng góp vào sự tăng trưởng.
Nhờ vào sự đam mê đầu tư của tầng lớp trung lưu, Trung Quốc đã có thể tiến đến việc tăng giá trị hàng hóa xuất khẩu của mình. Bắt đầu từ những năm 1980 với những dây chuyền sản xuất đơn giản và nhân công rẻ kiểu như gia công hàng dệt may, họ bắt đầu chuyển sang lĩnh vực cần vốn đầu tư lớn hơn nhưng công nghệ thấp hơn vào đầu những năm 2000 và đang cố gắng vươn lên sản xuất hàng điện tử và dịch vụ kinh doanh giá trị cao. Tại một thị trấn giữa Thượng hải và Quảng Châu, một khu vực vốn là các nông trại, đã bắt đầu sản xuất đồ chơi và vào năm 2002 đã sản xuất 40% đầu đĩa từ được sửa dụng trong ổ cứng trên toàn thế giới.
Xây dựng vốn con người
Việc thích đầu tư chỉ là một phần làm nên sự quan trọng của tầng lớp trung lưu trong sự tăng trưởng kinh tế. Ông Banerjee thuộc trường MIT đã cùng với bà Duflo làm một cuộc phân tích toàn diện về tầng lớp trung lưu ở thị trường mới nổi và nêu ra 3 đặc tính quan trọng nữa.
Đầu tiên, tầng lớp trung lưu thích giáo dục. Những lý thuyết hiện nay về sự tăng trưởng kinh tế nhấn mạnh đến cái mà các nhà kinh tế gọi là “sự tích lũy vốn con người”. Vốn con người có nghĩa là sẽ có nhiều trẻ em hơn đến trường, đi học đại học, học cao học, giáo dục được nâng cấp và cuộc sống lành mạnh hơn. Nền kinh tế càng phát triển, càng cần nhiều người có học để kiểm soát quá trình làm giầu (nghĩa là có thêm nhiều nhà thiết kế máy tính hơn, nhiều kỹ sư hơn và nhiều công nhân cổ trắng hơn). Đất nước càng giầu thì vốn con người càng cao hơn và ngược lại.
 |
|
Dù khó khăn kinh tế, cha mẹ trung lưu vẫn muốn con mình được học hành tử tế
|
Giáo dục luôn nằm trong ưu tiên của tầng lớp trung lưu. Trên khắp thế giới, cha mẹ chắt bóp tiết kiệm để gửi con họ đến trường và cạnh tranh để vào được trường tốt nhất. Tầng lớp trung lưu đầu tư vào thế hệ tương lai nhiều hơn cả người nghèo và thậm chí cả người giầu. Những gia đình trung lưu không bắt con họ nghỉ học để ra đồng làm việc bởi vì họ không cần khoản thu nhập ít ỏi từ công việc của những đứa trẻ. Ở một số nước, tỷ lệ đăng ký đi học của trẻ em từ 7-12 tuổi trong những gia đình kiếm được từ 6-10 USD/ngày cao hơn gấp 2 lần những gia đình chỉ kiếm được dưới 2 USD/ngày.
Gia đình trung lưu cũng tiêu nhiều tiền vào việc giáo dục cho con cái hơn là người nghèo. Ông Banerjee và bà Duflo đã xem xét bảng chi tiêu của các hộ gia đình ở 13 nước đang phát triển và nhận thấy rằng ở Nicaragua, những người kiếm ít hơn 1 USD/ngày tiêu 5,6% thu nhập cho việc học hành cho con cái, người kiếm được 2-4 USD/ngày tiêu 8,6% thu nhập vào việc này và người có thu nhập 6-10 USD tiêu 9%. Ở Mexico, Peru, Indonesia và Panama cũng cho thấy tình trạng tương tự.
Phần lớn số tiền họ kiếm này được chi cho các khoản học phí ở trường tư và các giờ học thêm cho con cái. Đặc biệt ở Ấn Độ, các trường tư mọc lên khắp nơi. Theo một nghiên cứu, 2/5 các cậu bé ở trường trung học tại các vùng đô thị ở Ấn Độ đang theo học các lớp học thêm.
Những gia đình trung lưu cũng có ít con hơn gia đình nghèo. Trong số những người nghèo nhất (người kiếm được ít hơn 1 USD/ngày), số lượng trẻ con trong mỗi gia đình là 1,8-3,6 đứa trẻ trên mỗi phụ nữ. Trong gia đình có mức thu nhập 6-10 USD/người, số lượng trẻ mỗi gia đình là từ 1-1,3.
Điều tương tự diễn ra trong lĩnh vực y tế, một khía cạnh nữa của nguồn vốn con người: những người trung lưu sống khỏe mạnh hơn người nghèo, thường đi khám hơn và tiêu nhiều tiền vào y tế hơn. Nếu đầu tư vào con người là chìa khóa để phát triển, thì tầng lớp trung lưu đông đảo sẽ tìm thấy chiếc chìa khóa đó dễ dàng hơn.
Những doanh nhân tự nhiên
Đóng góp thứ 3 của tầng lớp trung lưu đối với sự phát triển chính là món quà của nó đối với sự phát triển doanh nghiệp. Ông Banerjeenois “những doanh nhân mới xuất phát từ tầng lớp trung lưu và tạo ra việc làm, tăng trưởng sản xuất cho phần còn lại của xã hội”.
Giới trung lưu kinh doanh tốt hơn giới giầu có vì, như ông Acemoglu nói: họ thích đầu tư vào những ngành kinh doanh mới và sẵn sàng học cách thức mới. Nhưng đó chỉ là một phần của bức tranh rộng lớn hơn.
 |
|
Nandan Nilekani, biểu tượng về sự thành đạt của tầng lớp trung lưu
|
Tầng lớp trung lưu đông đảo hơn và đa dạng hơn người giầu, do vậy có thể tạo ra được những người làm việc chăm chỉ và những doanh nhân giỏi giang: những người như Nandan Nilekani, một trong những người thành lập ra công ty Infosys của Ấn Độ và được tạp chí Forbes bình chọn là doanh nhân của châu Á trong năm 2007; hay như Li Qinfu, người đã xây dựng tại Thượng Hải một trung tâm sản xuất và dệt may giống hệt Capitol ở Mỹ và đặt bức tượng nặng 3 tấn của ông ở trên đỉnh.
Điều quan trọng nhất, như Banerjee nói, là tầng lớp trung lưu là những doanh nhân có tiềm năng hơn tầng lớp nghèo bởi vì họ có thể lập ra những công ty đủ lớn để tạo ra việc làm. Giấc mơ của một cặp vợ chồng còn ngồi trên ghế đại học với một khoản tiết kiệm ít ỏi mà lại có thể tạo ra một công ty Apple trong một ga ra xe ô tô có thể trở thành hiện thực ở một nước giầu với ngành tài chính lớn và hệ thống phân phối ít chi phí. Nhưng thị trường mới nổi không có những thứ này.
Những doanh nghiệp của người nghèo vẫn còn rất ít. Hầu như không có doanh nghiệp nào của người kiếm được chưa đến 10 USD/ngày có được trên 3 nhân công. Hầu hết là công ty chỉ có 1 người. Để tạo ra những công ty có hàng chục hoặc hàng trăm người, bạn cần hàng trăm nghìn đô la. Nếu một thợ máy ô tô tài năm ở vùng trung Ấn Độ hoặc ở tây bắc Brazil muốn thiết lập một chuỗi nhưng ga ra ô tô, anh ta cần thiết bị trị giá 10.000 USD. Nếu không có hệ thống ngân hàng đầy đủ, cơ hội vay tiền của họ sẽ rất xa vời. Vì vậy, để thiết lập những công ty mới ở bất kỳ quy mô nào cũng cần những nguồn lực mà vốn chỉ sẵn có ở những người giầu hoặc những người trung lưu dư dả. Infosys được lập ra bởi 7 người có xuất thân như vậy. Một người là con trai của một giáo viên, người khác là con trai của người quản lý nhà máy dệt may. Người thứ ba đặt cọc nữ trang của vợ để có tiền góp vốn. Infosys hiện giờ có 91.000 nhân công.
Đó chính là lý do tại sao tầng lớp trung lưu có vị trí quan trọng đến vậy trong nền kinh tế của các nước mới nổi.
Bắc Bình (theo The Economist)