Dean Wilson

Theo ông, thế nào là một bài viết phê bình điện ảnh?

Phê bình phim giữ một vai trò quan trọng trong mọi nền điện ảnh, bởi nó tạo nên một cộng đồng đối thoại về phim ảnh và nâng cao sự mong đợi của khán giả. Những người viết phê bình điện ảnh thường yêu thích các bộ phim và khám phá tỉ mỉ quá trình làm ra bộ phim đó, vượt xa những gì được trình chiếu trên mà ảnh. Họ hiểu rằng, mỗi bộ phim là một tác phẩm tổng hợp, một hệ thống hoàn chỉnh để một số yếu tố quan trọng ở một bộ phim này sẽ có khả năng trở thành một chi tiết nhỏ ở bộ phim khác. Bản thân phê bình phim có một lịch sử rực rỡ đã giúp định hình những phạm trù trong việc đánh giá phim ảnh: mỹ học, kinh tế, kỹ thuật và xã hội. Trong nhiều trường hợp, cho dù phê bình phim được viết theo cách diễn giải chủ quan hay như văn bản marketing của nền công nghiệp điện ảnh thì vẫn có những tiêu chuẩn cơ bản cần đạt tới như: logic về bản chất, kỹ thuật viết có sức thuyết phục và thông tin hữu ích.

Nhưng phê bình phim là một thành phần của “viết phê bình” trong trong Dự án điện ảnh. Công việc xuất bản về phim ảnh và truyền thông rất đa dạng, từ việc thực hiện các bài phỏng vấn tiếp thị đến các lời đề từ ở tạp chí giới trẻ nhằm phổ biến kiến thức ngôn ngữ và ý nghĩa của xuất bản văn hóa. Trong một môi trường học thuật lành mạnh, chúng ta sẽ thấy có ba lĩnh vực về điện ảnh học: lịch sử điện ảnh, lý luận điện ảnh và phê bình điện ảnh. Trong những năm gần đây, những trường giảng dạy điện ảnh uy tín nhất đã bắt đầu nỗ lực để nghiên cứu lý thuyết điện ảnh hòa nhập cùng với phương pháp sáng tạo như viết kịch bản, đạo diễn, thiết kế và diễn xuất. Với một đất nước khoảng 87 triệu dân như Việt Nam, trong thế kỷ 21 các khoa, và ngành học về điện ảnh và truyền thông sẽ có mặt ở các trường đại học chứ không dừng lại ở các chương trình thử nghiệm như hiện nay ở Hà Nội. Sự thiếu hụt các công cụ ngôn ngữ đã tạo nên một môi trường xuất bản chủ yếu dựa trên sự sao chép thụ động các tài liệu tiếp thị của nước ngoài thay vì những bài viết phê bình nhiều thông tin tốt và đặc thù về văn hóa, phong cách của các bài viết phê bình thường giới hạn ở các khái niệm lý thuyết, nghiên cứu và phong cách. Chúng tôi cố gắng nâng cao vốn từ vựng hệ thống khái niệm qua việc dịch một số giáo trình tiêu biểu và cung cấp chúng cho các sinh viên. Tôi nghĩ, sau này nhiều học viên đã tốt nghiệp hoàn toàn có thể tiếp tục phát triển phong cách của riêng mình, trở thành những nhà làm phim, nhà phê bình.

Nghiên cứu về điện ảnh Việt Nam trong nhiều năm qua, ông đánh giá như thế nào về vai trò phê bình lý luận trong điện ảnh Việt Nam?

Phê bình điện ảnh và truyền hình lẽ ra cần năng động và kích thích sự phát triển của điện ảnh và truyền hình. Đáng tiếc, hiện nay có rất ít những bài phê bình điện ảnh và truyền hình được phổ biến hiện nay, ngoài những bài viết của các học viên tốt nghiệp dự án điện ảnh. Nhưng ở một khía cạnh nào đó, thực tế này cũng không khác những quốc gia khác. Ngay cả ở Mỹ, những nhà phê bình đáng kính nhất đôi khi phải giải thích tại sao những bộ phim từ New Zealand hay Pháp lại hay hơn một bộ phim siêu anh hùng do Mỹ sản xuất với kinh phí hàng trăm triệu đô. Phần lớn tầm quan trọng của của viết phê bình thể hiện qua việc đánh giá được vị thế kinh tế và quyền lực trong sản xuất phim. Sẽ có những lúc nhà phê bình phim phải nói ra những điều khó nghe, như một nhà sản xuất đã bỏ ra 160 triệu đô để làm phim đọc thấy bộ phim mới của mình bị coi là một thất bại thảm hại, một sản phẩm nhảm nhí. Dù thế, nhiều bài viết về lý thuyết phim ảnh, lịch sử phim ảnh hay phê bình phim sẽ được xuất bản ở Việt Nam. Các xã hội phát triển cần một cộng đồng đối thoại về phim ảnh. Đến nay, những nhà làm phim cũng như khán giả Việt Nam có nhiều ưu tiên hơn việc quan tâm đến hay theo đuổi chất lượng của bộ phim. Tôi cho rằng sẽ có ích hơn nếu giới phê bình phim Việt Nam có tham vọng thực hiện những nghiên cứu thực tế và tìm đường để cải thiện ngành sản xuất và môi trường nghề nghiệp. Điện ảnh và truyền hình là những lĩnh vực phức tạp, đòi hỏi sự đa dạng của phê bình thông qua việc quan sát ba quá trình phát hành. Những tác giả cần phát triển hơn nữa những ý tưởng của mình để hòa nhập cùng quá trình sản xuất nội địa, đáp ứng sự trông đợi của khán giả, đặc biệt trong lĩnh vực truyền hình cáp.

Dean Wilson và các sinh viên trong khóa học của mình

Một thời gian dài ở Việt Nam và theo dõi những thay đổi của điện ảnh và truyền hình Việt Nam, ông cho rằng đâu là nguyên nhân khiến phê bình điện ảnh chưa có một vị thế xứng đáng?

Ở đây có một sự khác biệt rất ý nghĩa giữa khái niệm “viết báo” và “viết phê bình” về điện ảnh và truyền hình ở Việt Nam. Sau chiến tranh thế giới thứ II, ở Mỹ, ngành nghiên cứu về điện ảnh là kết quả việc các tập đoàn đầu tư vào các khoa, các trường đại học ở các ngành truyền thông như phát thanh, truyền hình, xuất bản…, đặc biệt với mục đích tiếp thị và quảng cáo. Họ tiếp thu những kinh nghiệm của điện ảnh. Động thái này đã khiến các các thầy cô giáo và sinh viên nhận thấy làm thế nào để kết hợp những lĩnh vực điện ảnh truyền thông trước đó vốn riêng rẽ như kỹ thuật truyền hình và lịch sử nghệ thuật hay kinh tế vi mô và kinh doanh văn hóa. Nó cũng cho phép các trường đại học giảng dạy những chủ đề mới mẻ, đột phá như “thiết kế sản xuất”, “đồ họa thương mại”, “tâm lý học giao tiếp”. Hệ thống này đang phát triển cao, dần bão hòa, vì thế rất cần những ý tưởng mới để giải quyết những vấn đề mới. MIT (Học viện kỹ thuật Massachusette) , trường đại học uy tín nhất Hoa Kỳ về khoa học và Kỹ thuật mới đây đã mở một khóa học với tên gọi “Một thế giới không có câu chuyện”, nhằm tìm cách phá bỏ “cấu trúc ba hồi” đang thống trị thế giới giải trí. Tôi cho rằng, điều cốt yếu để một bộ phim có sức rung động mạnh mẽ cũng như sự phát triển cho ngành truyền thông Việt Nam là giải đáp được câu hỏi về cải cách hệ thống giáo dục các cấp, chú trọng đầu tư theo vùng và trao đổi văn hóa. Các biên tập, chủ báo cần coi trọng, chào đón những cộng sự về học thuật, những trao đổi hợp tác trong nhóm ASEAN. Những người trẻ tuổi có thể tìm ra cơ hội làm việc, trở thành người đại diện cho điện ảnh Việt Nam thế kỷ 21 ở đâu? Câu trả lời sẽ cho chúng ta biết nhiều về phản ứng của mọi người với lý luận phê bình điện ảnh.

Tại sao dự án đào tạo viết điện ảnh với một trong hai chuyên ngành chính là phê bình lý luận chưa có sự mở rộng quảng bá nhiều hơn?

Dự án điện ảnh là một chương trình thử nghiệm được tài trợ bởi quỹ Ford. Dự án cung cấp một mô hình giảng dạy cho môn học, ngành học mới về phim ảnh và truyền thông tại trường đại học quốc gia Hà Nội. Ưu tiên đầu tiên của chúng tôi trong ba năm qua là thiết lập một hệ thống chỉ dẫn và quản lý chương trình học. Chúng tôi cần bắt đầu từ những công tác chuẩn bị đầu tiên như đào tạo giảng viên, cho họ có điều kiện tích lũy kinh nghiệm và thiết lập một môi trường học tập đầy đủ trang thiết bị. Quá trình này không suôn sẻ, chúng tôi phải đối mặt với nhiều khó khăn. Khi nào chương trình này được chính thức đưa vào trường thì chúng tôi mới có thể mở rộng quan hệ để thu hút đông đảo sinh viên hơn. Hiện nay ưu tiên hàng đầu vẫn là củng cố và duy trì dự án.

Yêu cầu của ông với những bài viết của sinh viên?

Chúng tôi khích lệ sinh viên của mình có những nghiên cứu nguyên bản, độc đáo và thực hành thường xuyên trên lớp, như một cách để học thêm các khái niệm mới và khám phá động lực làm việc của họ. Kinh nghiệm của dự án chúng tôi là một dạng “đắm mình hoàn toàn”, rất gần với cách học ngoại ngữ bằng việc ra nước ngoài. Chúng tôi yêu cầu các sinh viên học cả ngày, có mặt đầy đủ, khích lệ họ tham gia thảo luận, làm việc đúng quy cách, cộng tác với nhau và tôn trọng những ý kiến trái ngược, củng cố mở rộng các mối qun hệ nghề nghiệp tạo cơ hội việc làm cho tương lai.

Nguồn: www.montclair.edu

Việc đào tạo lý luận phê bình điện ảnh ở lớp học dự án điện ảnh tập trung theo hướng nào?

Dự án điện ảnh cung cấp một khóa học cơ bản, cốt lõi về lịch sử điện ảnh và mỹ học, thường bao gồm những chi tiết về tài chính và sản xuất. Tất cả các khóa học của chúng tôi đều lấy quy tắc “viết để học”, và dựa trên một lý thuyết sư phạm cho rằng viết là một công cụ để ghi nhớ và làm chủ những kiến thức có giá trị. Hơn nữa, đối với khóa học cốt lõi này, những chuyên gia về phê bình lý luận gặp nhau 2 lấn/tuần, 4 giờ/lần trong những buổi họp mặt với tiêu chí hành động “học để viết”. Đây là môi trường kiểu hội thảo chiếu phim thường xuyên, qua đó từng bước triển khai viết phê bình điện ảnh, truyền thông ở ba thể loại chính: phê bình phim, luận phê bình và các bài luận lý thuyết. Giảng viên của chúng tôi sử dụng cuốn giáo trình do tác giả Timothy Corigan biên soạn và một tập hợp các bài luận lý thuyết để trình bày những điều cơ bản nhất về nghiên cứu phim và tác giả điện ảnh. Những khóa học này đều nhằm mục đích làm phong phú khả năng diễn đạt bằng tiếng Việt thông qua kết hợp những ý tưởng từ nguồn kiến thức toàn cầu, đặc biệt là ở lĩnh vực điện ảnh thế giới.

Ông hi vọng những sinh viên của mình sẽ hoạt động trong lĩnh vực phê bình lý luận điện ảnh như thế nào sau khi tốt nghiệp?

Điều duy nhất mà tôi hy vọng ở các sinh viên của mình, cả ngành biên kịch và phê bình điện ảnh là họ rời dự án với một hồ sơ tập hợp hợp một số lượng bài viết phong phú, giúp ích họ trong quá trình tìm việc và phát triển nghề nghiệp.

Một trong những mục tiêu trọng tâm của Dự án điện ảnh là tăng cường, thúc đẩy đào tạo bậc cao hơn nữa để chuẩn bị lượng giảng viên cho các chương trình nghiên cứu học tập về phim ảnh và truyền thông. Điều này đã được nhắc đến trong đề xuất kêu gọi sự ủng hộ của quỹ Ford từ những ngày đầu của dự án. Người trợ lý của tôi khi đó là Phan Gia Nhật Linh, còn được biết đến với tên Phanxine đã có được học bổng chuyên ngành đạo diễn của USC nhờ một số lượng khổng lồ những bài viết phê bình phim của mình: 300 bài điểm phim tính đến năm 2005. Anh ấy là ví dụ hoàn hảo về việc phê bình phim có thể mang đến những cơ hội nghề nghiệp khác nhau. Tôi hi vọng các sinh viên của tôi đều tìm được hướng đi riêng cho mình.

Xin cảm ơn ông!