Nghĩa trang Hàm Rồng vào chiều cuối năm, mưa lạnh và gió rét thấu da thấu thịt. Chỉ cách Đại lộ Nam Ngạn tấp nập người xe chưa đầy 100 mét, nhưng nơi này đã là một thế giới khác: Lặng lẽ và hoang vắng đến khủng khiếp. Điều đó cũng thật dễ hiểu, bởi đường đi chỉ dành cho người đang sống, còn nghĩa trang thì dành cho người đã chết. Mà người chết rồi thì làm sao có thể đi lại, nói chuyện, làm sao có thể gây tai nạn giao thông. Họ chỉ còn là những nấm mồ câm lặng, nằm san sát bên nhau như những người anh, người em sẽ ăn đời ở kiếp tại đây. Nhiều người thậm chí đến cái tên và năm sinh cũng không, chỉ có địa điểm và ngày tháng hi sinh còn khắc trên mộ đá. Và, họ được mọi người gọi chung bằng một cái tên: Liệt sĩ vô danh. Những thông tin ít ỏi về họ trên các bia mộ, đã trở thành một thứ giấy chứng minh, minh chứng cho sự tồn tại của họ ở một thế giới vĩnh hằng.
 |
|
Anh Nguyễn Châu Long: "Vẫn có hàng trăm chiến sỹ đã hy sinh, chưa xác định
được tên tuổi, quê quán và trở thành những liệt sỹ vô danh đang được
tập kết tại Nghĩa trang Hàm Rồng". Ảnh Phương Anh. |
Anh Nguyễn Châu Long, người đã có 21 năm làm trưởng Ban quản lý nghĩa trang dẫn chúng tôi đến khu đài tưởng niệm thắp hương. Cả nghĩa trang Hàm Rồng có tổng cộng gần 1600 ngôi mộ, thì chỉ có hơn 300 ngôi mộ còn địa chỉ và tên tuổi rõ ràng. Số này tập chung chủ yếu ở khu A và khu B. Còn lại, hơn 1200 ngôi mộ đều là liệt sĩ vô danh, không xác định được tên tuổi, quê quán, đơn vị công tác.
Theo lời anh Long thì từ năm 1987 (năm anh được phân công về trông coi nghĩa trang Hàm Rồng) đến nay, năm nào anh và đội quản trang cũng hai, ba lần đứng ra đón nhận những đợt quy tập mộ liệt sĩ mới. Có lần chỉ một vài bộ hài cốt, song cũng có lần số lượng lên đến hàng trăm. Hầu hết hài cốt quy tập về đây đều là những liệt sĩ vô danh. Hãn hữu lắm mới có một liệt sĩ còn tên tuổi, địa chỉ. Và đi cùng với những lần quy tập hài cốt nào cũng là hàng trăm di vật của liệt sỹ. Những di vật ấy chủ yếu là những vật dụng sinh hoạt bình dị, chẳng hạn như: một chiếc lược chải tóc được làm từ xác máy bay, vòng đeo tai, cặp tóc, hay thậm chí là một lọ nước hoa. Có khi di vật lại là một lưỡi lê còn dính máu, hoặc những viên đạn bong ra từ xương sọ người liệt sĩ trong quá trình quy tập. Qua nhiều năm thu nhận những di vật của liệt sỹ, đến nay, phòng trưng bày di vật đã có hàng trăm mẫu vật, để kín trong những tủ kính. Theo lời anh Long, nếu Ban quản lý nghĩa trang không đem tặng những di vật cho bảo tàng Quân đội, rồi Bảo tàng Thanh Hoá, thì có lẽ số di vật đã đủ để thành lập một phòng trưng bày quy mô rồi…
Hơn hai mươi năm làm nghề quản trang, anh Long đã nhiều lần được chứng kiến những câu chuyện xúc động. Nhiều câu chuyện, nếu không tận mắt chứng kiến thì thật khó tin rằng, những câu chuyện như thế là có thật ở trên thế gian này.
Anh Long kể, vào ngày thương binh liệt sĩ 27 tháng 7, cách đây hai mươi năm, có một người phụ nữ trung tuổi từ đâu đi xe đạp tới, mang theo cả bó hoa hồng lớn đến thăm người thân. Vào nghĩa trang, người phụ nữ đi thắp hương và xem hết lượt gần 1600 ngôi mộ. Xong rồi, chị chia đều hoa cho các ngôi mộ và ôm trầm lấy một ngôi mộ mà khóc thảm thiết. Nhưng, điều đặc biệt là những ngôi mộ nhận được hoa cũng như ngôi mộ người phụ nữ kia cứ ôm mà khóc ấy lại là một ngôi mộ vô danh. Vào dịp Tết Nguyên đán, sự việc tương tự vẫn tiếp tục diễn ra. Rồi năm nào cũng hai lần, vào ngày thương binh liệt sĩ 27/7 và Tết nguyên đán, người phụ nữ lại đạp xe đến, trên xe mang một bó hoa to, lại chia đều cho các ngôi mộ khác, rồi lại ôm trầm một ngôi mộ vô danh mà khóc thảm thiết. Cho đến bây giờ, tên tuổi và địa chỉ của người phụ nữ anh vẫn chưa biết. Nhưng, bằng kinh nghiệm của mình, anh Long tin rằng, người phụ nữ ấy từng có người yêu đi bộ đội, đã hi sinh và không thể tìm ra phầm mộ chính xác của người yêu mình.
 |
| Hàng trăm di vật của những liệt sỹ được lưu giữ tại Nhà lưu niệm nghĩa trang Hàm Rồng, khiến nơi này giống như một Bảo tàng chứng tích chiến tranh thu nhỏ. Ảnh Phương Anh. |
Còn một câu chuyện tương tự cũng không kém phần xúc động. Ấy là chuyện về một bà mẹ, năm nào cũng một hai lần về thăm con ở khu nghĩa trang này. Vài năm trước, bà cụ đi xe ôm đến cổng nghĩa trang. Đến nơi, bà bảo anh xe ôm đứng chờ rồi vào thắp hương cho người con. Nhưng đến nơi rồi, bà cụ mới thấy mình chẳng có gì tặng con cả, bèn đi đến bồn hoa, bẻ một cành hoa đẹp nhất đặt lên ngôi mộ. Xong rồi, bà cụ sung sướng nở một nụ cười đầy mãn nguyện. Lúc ra đến cửa, anh xe ôm hỏi tiền công thì bà mẹ cứ ú ớ sờ khắp người mà chẳng có đồng xu nào. Hoá ra bà cụ nghèo quá, nhớ con và đến thăm con, nhưng một bó hoa tặng con cũng không có tiền để mua.
Sau này, dù nghèo khó nhưng năm nào cũng thấy bà cụ tìm cách đến thăm con, khi thì thaýa bà đi bộ, lúc lại đi xe ôm. Và lần nào, bà cụ cũng bẻ một cành hoa ở bồn tặng riêng cho con trai mình. Rất nhiều lần anh Long phải giải thích, rằng hoa không dành cho riêng ai, mà là dành cho tất cả các liệt sĩ, bà cụ mới thôi không bẻ hoa nữa.
Cũng trong hai mươi năm làm nghề quản trang, có những câu chuyện đã xảy ra với người quản trang mà thoạt nghe, hẳn ai đó sẽ cho là chuyện bịa. Chẳng hạn có lần anh Long và anh Nguyễn Thọ Chúng (một người cùng trong Ban quản trang) đang trong phòng xem ti vi, thấy có người cứ đứng ngoài cửa sổ nhìn vào, lúc chạy ra thì chẳng thấy ai. Có lần đang ăn cơm, lại nghe thấy tiếng gọi: “Long ơi! Có gì cho tao ăn với”. Có lần vừa đặt lưng xuống ghế, thấy có người nhấc chân và vai sang một bên bảo cho ngủ cùng… Những câu chuyện đầy ve liêu trai như thế, được anh Lonh khẳng định là xảy ra lặp đi lặp lại ngay cả khi đang thức, khiến anh tin rằng, những người dưới mộ kia vẫn đang tồn tại trong thế giới này. Họ có thể nghe lời những người đang sống nói chuyện, họ cũng cô đơn khi không có người trò chuyện, cũng muốn được ăn khi đói, được ngủ khi mệt và còn rất nhiều nhu cầu bình thường khác nữa như nhu cầu của chính chúng ta...
Lại nhớ trong những năm kháng chiến chống Mỹ, chiến tranh đã diễn ra thật ác liệt quanh cây cầu Hàm Rồng. Đã có không biết bao chiến sĩ hi sinh, chết vùi trong các hố bom, làn đạn của kẻ thù để bảo vệ cho sự an toàn của cây cầu. Đến nay, cả cây cầu Hàm Rồng, cả đồi Quyết Thắng từ lâu đã đi vào sách sử. Nhưng, cũng không vì thế mà nghĩa trang Hàm Rồng nằm ngay cạnh các di tích ấy được trở nên nổi tiếng. Nó cũng không trở thành điểm đến của một “tua” du lịch nào đó. Vì vậy, nghĩa trang Hàm Rồng vẫn lặng lẽ và bình dị như bao nghĩa trang bình thường khác. Và, cho dù chiến tranh đã đi qua lâu lắm rồi, nhưng tại nghĩa trang Hàm Rồng, những câu chuyện vừa xúc động, vừa đau đớn vẫn lặng lẽ diễn ra. Người phụ nữ vẫn tiếp tục mang hoa đến nghĩa trang và khóc bên những ngôi mộ vô danh. Người mẹ già hàng năm vẫn đến thắp hương cho con trai trong những ngày cuối đời. Người quản trang vẫn khóc trước những bao hài cốt mới được quy tập của đồng đội…
Phương Anh